Suyunch va kuyunch

                        Эй кошки, билолсам мен қандай инсон,

                       Оламда не излаб бунча саргардон?

                       Кераклигим бўлса, яшасам хандон,

                       Бўлмаса минг кўздан ёш тўксам нолон.

   Ким учун, нима учун, қандай яшаш азалдан инсоннинг умр муаммоси бўлиб келгани рост. Яшаш учун ейдиганлар, ейиш учун яшайдиганлар ҳам бор. Аслида, кимнинг кимга ва нимага қандай муносабати унинг кимлигини билдиради.

Hayot shami

                             Дунё камарини боғлай олмадим,

                             Айём самарини чоғлай олмадим.

                             Жамшид жоми эдим, синдим минг бўлак,

                             Шамим ўчди, ўзни соғлай олмадим.

   Ушбу рубоий инсон ҳаётида «кеча», «бугун» ва «эрта»нинг ўрни, ҳаётнинг давомийлиги, умрнинг ўткинчилиги ҳақида. Борлиқдаги жамики нарса-ҳодисага пайдо бўлиш, ривожланиш ва тугаш хос.

Yor g’amida

                Мусулмонлар, дилимда уч ғамим бор:

                    Ғарибликдур, асирликдур, ғами ёр.

                    Асирликка, ғарибликка чидармен,

                    Вале ёр ғурбати айлайдур абгор. (Бобо Тоҳир.)

Одамзотга икки туйғу умрбод ҳамроҳ. Бири ғам, иккинчиси шодлик. Ғам доимий ҳамроҳ. Шодлик эса ўгай туйғу.

Oshiqlik-ochlik

                          Ошиқ девоналик, достондан қўрқмас,

                          Ошиқ кишан, кунда, зиндондан қўрқмас.

                          Мисоли оч бўри ошиқлар дили,

                          Оч бўри, алҳазар чўпондан қўрқмас.

    Бобо Тоҳир ўзининг рубоийлари билан ишқ мавзуига виқорли ҳайкал қурган адиб десак, муболаға бўлмайди. Ишқ асар урган бўлса, ошиқни кар, кўр, соқов қилғуси. Муҳаббатнинг кўзи кўр, деган нақлда ҳам шунга ишорали маъно бор. Демак бу кўйга кирган ошиқнинг ҳолатини ўзгача тасаввур этиш ҳам қийин.

Diydam ustina

                                       ДИЙДАМ УСТИНА

              Азизим, кўз хонам бўлсин саройинг,

              Кўзимнинг четлари сайр этар жойинг.

              Фақат қўрқаманки, қадам босган чоқ,

              Киприкдан бўлмасин, озурда пойинг.

      Ёр таърифи-тавсифида, унинг гўзаллигини ташбеҳона тимсоллар билан ифода этиш шарқ мумтоз шеъриятининг муҳим аломатларидан бири. Севилган, муҳаббат боғланган маъшуқа еру кўкдаги гўзал рамзларга ўхшатилади.

Bedor va bemor

Бедор ва бемор Нечук менга қиё боқмас асл ёр? Нечук дардимга йўқ, дармону мадор? Эмиш ёрим ётар ноз уйқуда, ноз, Нечук уйқудир ҳеч бўлмас бедор? Ағёрга қиё боқувчи, ошиқ дилин ёқувчи маъшуқага яна талпиниш мантиқлими? Ўзини шамга урувчи парвона куйиб кул бўлишини билмаганидек, ошиқнинг қалби яна изтиробларга солувчи ёр билан. Дардига дармону мадордан кўра, азобга…

Vatan va kafan

                  Ҳумоюнман, баланд тоғлар ватаним,

                  Сайри олам қилсам, ҳар жой чаманим.

                  На уйим бор, на куйим бор, на ашё,

                  Ўлим вақти қанот-парим кафаним.

             Парвоз этувчи қуш ўзига доимий қўним изламайди. Бунга ҳожат ҳам йўқ. Сабаби об-ҳавонинг алмашиниши унга имкон ҳам бермайди. Баландлик, юксак манзилларни кўзлаб учувчи қушларга ҳам маълум маънода шу тааллуқли. Қушни инсонга, инсонни қушга ташбеҳ этилиши ҳам бежиз эмас.

Beg’uborlik — tole yorlik

                     Истасанг, кўзгудек соф бўлсин юрак,

                     Дилинг ёмонликдан поклашинг керак.

                     Ғийбат, ҳаромхўрлик, гина, адоват,

                     Кибру ҳаво, ҳасад қолмасин андак. (Ҳоқоний Ширвоний.)

   Одатда, тилинг ва дилинг, қалбинг ва қиёфанг, сувратинг ва сийратинг бир хил ва соф бўлсин деган ақидани эшитамиз, ўқиймиз. Лекин, ҳаёт яхшига ҳам ёмонга ҳам, дўстга ҳам, ғанимга ҳам жой берган.

Zahr va qahr

                                  Илонни ҳар қанча қилсанг тарбият,

                                  Охир заҳрин сочиб, етказар заҳмат.

                                  Нокас табиати илон кабидир,

                                  Юзин кўрмасликка этгил ҳаракат.

Аслида, наслида ёвузлик бўлса, ундан яхшилик кутиш қийин. Унинг яхшилик ниқобидаги «ҳиммат»и ҳам оғир кечиши ҳақ. Илонсифат ҳаракат, сирингдан, нозик ишларингдан воқиф бўлиш эвазига сени мағлуб этиш нокас нияти.

Vaslin istab

         Ҳажринг ғамидан гарчи  бағрим қон,

           Лекин бу ғамдан эрурман шодон.

           Ҳажри шул бўлса, васли қандай деб,

           Ўйлаб чиқаман кечалар ҳайрон.

 Рудакий рубоийлари ичида ишқ талқинида битилганлари ҳам кўп. Мумтоз шеъриятда ишқ мавзуидаги битикларда ҳажр ва васл тушунчаси муқим ва муҳим ўрин тутади. Ёрга, ҳаққа етишишнинг машаққат манзилларида ушбу тушунчаларга муносабат адиблар эътиборидан четда қолмайди.